Муң-муң чылдар дургузунда кижи бойдустуң байлаа төнүп болурун билбейн, бодунга херек чүүлдерни ап чораан. Чүгле ХХ чүс чылдың эгезинде бойдусту камгалаар дугайында айтырыглар чугула апарган. Түңнелинде, элээн каш чурттарда бойдус болгаш күрүнениң экологтуг организациялар тургустунуп, оларның делегей чергелиг камгалал программалары нептереп эгелээн. Экология эргелелдериниң эң кол сорулгазы – экологтуг кижизидилге. Ындыг ажыл-чорудулганың бир хевири болза экологтуг камгалалдың байырлалы болур. 1905 чылда апрель 01-де - Куштарны камгалаар талазы-биле делегей чергелиг конвенция тургустунган, а 2009 чылдың декабрь 12-де ол база катап Бүгү-делегейниң куштар хүнү чарлаттынган; 1972 чылда Бүгү-делегейниң долгандыр хүрээлел хүнү; 1992 чылда—Бүгү Делегейниң Суг хүнү; Апрель 20-де – Бүгү Делегейниң Чер хүнү.
Чамдык чурттарда экологтуг байырлалдарны национал байырлалдар кылдыр санап турар, ынчалза-даа хөй кезиинде оларны чурттакчы чоннуң кичээнгейин хаара тударынга ажыглап турар. Экологтуг байырлалдарның сорулгалары:
- экологтуг байырлалдарны сайзырадыры, чаңчылчыдары, оларның сценарийлерин аныяк өскенче чылдан-чылче дамчыдып арттырары;
- экологтуг проблематика ниитилелдиң чарылбас кезээ болур ужурлуг кылдыр хемчеглерни куштелдирери;
- экологтуг кижизидилге ниити культурада бойдуска хамаарылгазының чарылбас кезээ болур ужурлуг.
Бүгү-делегейниң дириг амытаннар хүнүн октябрь 4-те демдеглээр деп шиитпир 1931 чылда Флоренцияга болуп эрткен. Бойдусту камгалаар делегей чергелиг конференцияга ол дугайын шилип алганы 880 чыл бурунгаар дириг амыттаннарның камгалалының Орденин тургускан Франциск Асскизскийнин ады-биле холбашкан. Чамдык чурттарда бо хүнде дириг амытаннарга тураскаадып байырлалдарны эрттирип турар. Антуан Де Сент - Экзюпериниң сөстерин сактып алыылыңар: «Бис өөредип алган амытаннарывыс дээш харыысалгалыг бис!».
Өвүр кожууннуң төпчүткен ном саңнары үстүнде экологтуг байырлалга идекпейлиг киржип дараазында хемчеглерни эрттирген:
Хандагайты сумузунуң адрези болур “Буур” скульптурлуг тураскаалдың реконструкциязынга оон тургузукчузу Ондар Өнер-оол Тойлуевич база суурувустуң чурттакчызы Кара-Сал Мерген Сендий-ооловичиге материалдыг (янзы-бүрү өңнүг будуктарны, кисточкаларны хандырып) дуза катканнар;
Ук тураскаалды 2019 чылда Өвүр кожууннуң тургустунганындан бээр 75 чыл оюнга тураскаадып тургускан.
Саглының Монгуш Э.С. аттыг ном саң салбыры “Кызыл Дептерниң арыннарында аңнар болгаш куштар” деп өөредиглиг шактарны эрттирген. Аңаа өөреникчилерге маадырлыг дидим чоруу дээш тураскаал салдынган дирип амыттаннар дугайында болгаш аң-меңниң чурттап турар оранының дугайында чугаа солун болган. Уруглар номнар көрүп, мультфильмнер көрүп солун айтырыгларга харыыларын берип турганнар.
“Буур – ыдык сүлделиг дириг-амытаннарның төлээзи”, - деп буклетти үндүрүп чонга тараткан.
Бурунгу хаяда чурумалдарда дириг амыттанарның овур хевири дугайында солун ужуражылгага келген аалчыларывыс Национал Оркестрнин артистеринге эрттирген.
Солчур ортумак школазынга 5-7 класстарының сургуулдарынга “Анималистика уран-чүүлунде – таксидермияның чажыттары” деп дириг амытаннарның чучелозун кылырын сонуургадып көргүскен.
Бо эрткен “Дириг амытаннар неделязын” түңнеп тура “Бойдус Ужуглели” деп, бойдус кичээлинге немелде үндүрген номнуң тургузукчуларының бирээзи биология эртемнеринин кандидады Монгуш Л.К. ук номда дириг-амытаннар, куштар, үнүштер дугайында кииртинген одуругларның, тывызыктарның автору Чооду Кара-Куске Күнзековичиниң чырык адын сактып чугаалаан.
Өвүр кожууннуң төпчүткен ном саңнары экологтуг байырлалга идекпейлиг киришкен
19 Окт.
